Fiasko programu eliminacji raka szyjki macicy w Australii ? Porównanie modeli teoretycznych z realnymi danymi rejestrowymi z Australii

Wstęp

Na początku XXI wieku świat obiegła wiadomość, która miała odmienić losy milionów kobiet: australijscy naukowcy opracowali szczepionkę przeciwko wirusowi HPV. Gdy w 2006 roku preparat trafił na rynek, szybko okrzyknięto go „szczepionką przeciw rakowi szyjki macicy”. Cel był jasny i bezkompromisowy – całkowite wyeliminowanie tej choroby w skali globalnej, a nie tylko ograniczenie infekcji i następowo raków szyjki macicy (RSM) wywołanych kilkoma wybranymi typami wirusa. Prognozy sprzed dwudziestu lat były pełne optymizmu: szacowano, że po 15 latach powszechnych szczepień standaryzowany współczynnik zachorowalności spadnie na świecie o blisko 70%. Dziś, z perspektywy czasu, widzimy jednak zupełnie inny obraz. Choć z nielicznych krajów napływają optymistyczne sygnały o spadku zachorowań wśród nastolatek i najmłodszych kobiet, to w ujęciu globalnym – w populacji wszystkich kobiet – statystyki nie drgnęły tak, jak zapowiadano. Dlaczego wielkie obietnice zderzyły się z tak trudną rzeczywistością?

W debacie nad strategiami zdrowia populacyjnego kluczowe znaczenie ma opieranie programów profilaktycznych na twardych danych epidemiologicznych (Evidence-Based Medicine). Przypadek Australii – światowego lidera we wdrażaniu masowej profilaktyki raka szyjki macicy przy pomocy szczepień HPV – pokazuje, jak rzeczywistość dynamicznie weryfikuje matematyczne prognozy tworzone przez zespoły badawcze.

Głównym punktem odniesienia dla globalnych strategii eradykacji raka szyjki macicy (RSM) stało się głośne badanie modelowe zespołu M.T. Hall et al., opublikowane w 2019 roku na łamach The Lancet Public Health. zobacz Model ten zakładał optymistyczny, liniowy spadek zachorowalności u na RSM w skali całego kraju, wyznaczając konkretne cele redukcyjne na kolejne dekady.

Zderzenie teorii z faktami epidemiologicznymi

Analiza danych retrospektywnych wykazuje jednak istotne rozbieżności między prognozami a realnym tempem zmian w statystykach medycznych. Zespół Halla zakładał w swoim matematycznym modelu, że spadek standaryzowanego współczynnika zachorowalności ze stanu wyjściowego 7 przypadków na 100 tysięcy kobiet poniżej progu 6 przypadków na 100 tysięcy kobiet nastąpi w Australii już w latach 2020–2022. Kolejny kamień milowy – całkowita eliminacja nowotworu jako problemu zdrowia publicznego (próg poniżej 4 przypadków według kryteriów WHO) – miał zostać osiągnięty w 2028 roku (przedział 2028–35).

Tymczasem oficjalne dane rejestrowe opublikowane przez Australian Institute of Health and Welfare (AIHW) zobacz już teraz zweryfikowały te założenia. Zgodnie z oficjalnymi raportami standaryzowany współczynnik zachorowalności na RSM w Australii w roku 2025 wynosił 6,7 przypadków na 100 000 kobiet. I według prognoz AIHW poziom ten utrzyma się, a nawet minimalnie zwiększy do 2028 roku. Dowodzi to, że modele zakładające spadek tego współczynnika poniżej 6 przypadków już na początku dekady okazały się błędne, a cele całkowitej eliminacji na lata 2028–2035 są w tym wypadku raczej nierealne.

Porównanie założeń eliminacji raka szyjki macicy z realiami rejestrowymi

Trzeba podkreślić, że na przestrzeni dwudziestu lat masowego programu profilaktycznego w oparciu o szczepienia HPV, realny wskaźnik zachorowalności w populacji ogólnej uległ spłaszczeniu i utrzymał tendencję stałą (tzw. efekt plateau). Zgodnie z oficjalnymi raportami, w 2006 roku – a więc w okresie, w którym zaczęto wprowadzać szczepionkę – standaryzowany współczynnik zachorowalności na RSM w Australii wynosił 6,6 przypadków na 100 000 kobiet. Zamiast prognozowanego dynamicznego spadku, sytuacja epidemiologiczna od dwóch dekad stoi w miejscu, wykazując jedynie niewielkie wahania w górę (w poszczególnych latach wskaźnik wzrastał nawet do poziomu 7,5 przypadku na 100 tysięcy kobiet). Fakt, że pierwszy etap redukcji zachorowań w Australii nie przyniósł zakładanych rezultatów, pozwala z dużym prawdopodobieństwem przypuszczać, że również prognozy dotyczące całkowitej eliminacji tego nowotworu w latach 2028–2035 okażą się nietrafione.

PRZYCZYNY ROZBIEŻNOŚCI   

Opieranie długofalowych strategii szczepień przeciwko HPV na optymistycznych modelach matematycznych niesie za sobą ryzyko metodologiczne i może prowadzić do fałszywego obrazu skuteczności działań profilaktycznych w przestrzeni publicznej głównie w oparciu o szczepienia. Współczesna medycyna oparta na faktach (EBM) wymaga ciągłej weryfikacji prognoz za pomocą twardych danych rejestrowych, co w sposób szczególny obrazuje sytuacja epidemiologiczna w Australii. Warto podkreślić, że standaryzowany współczynnik dla populacji ogólnej (All ages) stanowi najpełniejszy i najbardziej miarodajny wykładnik oceny realnego spadku liczby zachorowań na nowotwory inwazyjne w skali całego kraju. W przeciwieństwie do wskaźników cząstkowych, analizujących jedynie wybrane kohorty wiekowe (np. kobiety młode objęte szczepieniami szkolnymi), współczynnik populacji ogólnej odzwierciedla rzeczywiste, globalne obciążenie całego społeczeństwa tym nowotworem. Dzięki eliminacji zakłóceń wynikających ze zmian demograficznych i starzenia się społeczeństwa, wskaźnik ten pozwala na obiektywną ocenę, czy wprowadzona dekady temu strategia profilaktyczna faktycznie redukuje liczbę zachorowań, czy jedynie przesuwa ich ciężar diagnostyczny między grupami wieku. Analiza retrospektywna wykazuje, że liniowe symulacje predykcyjne z 2019 roku, zakładające gwałtowny spadek zachorowalności na pełnoobjawowy nowotwór złośliwy, zderzając się z realiami rzeczywistych rejestrów medycznych (AIHW), okazały się całkowicie nietrafione. Co więcej, uproszczone modele matematyczne zignorowały fundamentalne zjawisko ekologii wirusowej, jakim jest substytucja typów (ang. type replacement). Współczesne badania populacyjne potwierdzają, że eliminacja szczepionkowych genotypów HPV (16 i 18) z ich naturalnej niszy biologicznej doprowadziła do zjawiska kompensacyjnego – tj. wzrostu chorobotwórczości i ekspansji typów nieszczepionkowych (np. HPV 51, 52, 66), co już teraz obserwuje się w monitoringu epidemiologicznym.

PODSUMOWANIE

Porównanie ogólnego wskaźnika zachorowalności z momentu rozpoczęcia programu szczepień w Australii (ok. 6,6 na 100 tys. kobiet w 2006 roku) z ujednoliconą projekcją krajową na rok 2025 (6,7 na 100 tys.), wyliczoną na podstawie tej samej populacji standardowej, dobitnie dowodzi, że teoretyczne modele matematyczne nie uwzględniają w pełni złożoności czynników populacyjnych, presji selekcyjnej patogenów, wyjątkowej specyfiki morfogenezy oraz biologicznej osi czasu rozwoju raka szyjki macicy. Skutkuje to fiaskiem pierwotnych założeń redukcyjnych i oddala perspektywę całkowitej eradykacji raka szyjki macicy – jeśli nie w ogóle, to z pewnością w zakładanym kształcie i terminie. W przypadku raka szyjki macicy tylko czas pokaże, czy buńczuczne przepowiednie okażą się prawdą. Dopóki zaszczepione kohorty nie osiągną wieku najwyższej zapadalności na RSM i zdecydowanie go nie przekroczą, dopóty o wysokiej skuteczności szczepień HPV w eliminacji tego nowotworu w całej populacji, możemy mówić wyłącznie w czasie przyszłym, chociaż już dzisiaj wiele faktów przemawia za tym, że cały program eradykacji RSM przy pomocy obecnych szczepień HPV pozostanie niespełnioną przepowiednią.

Ten artykuł, to przestroga dla każdego, kto ślepo wierzy w odległe prognozy epidemiologiczne. Rodzice, pamiętajcie o tym, kiedy słyszycie zapewnienia, że za kilkadziesiąt lat szczepienia przeciw HPV uratują Wasze dzieci przed nowotworami zależnymi od tego wirusa. Zachowajcie czujność nawet – a może przede wszystkim – wtedy, gdy takie obietnice padają z ust uznanych autorytetów.

Kraków 7 września 2026                                                                                                                                                                     Dr med. Jacek Grzegorz Madej 

                                                                        © Jacek Grzegorz Madej 2026 Wszelkie prawa zastrzeżone.